Darrièr l’imatge dinamic e atractiu de Montpelhièr s'amaga una realitat mai contrastada : la d’un territòri prigondament recompausat per la metropolizacion, ont las inegalitats socialas e territorialas s’agravan. Una evolucion qu'alimenta un sentiment de desclassament e constituís un terren favorable a la progression de l’extrèma drecha.
La metropolizacion : un modèl de desvolopament vengut dominant
La metropolizacion designa lo processus pel qual las grandas vilas concentran totjorn mai de populacion, d’emplecs qualificats, d’investiments, d’infrastructuras e de poder politic. Aquel fenomèn es estrechament ligat a la mondializacion, a la terciarizacion de l’economia e a la concurréncia entre territòris.
Las metropòlis venon aital de pòls d’atractivitat majors, mas tanben d'espacis de fòrtas inegalitats intèrnas e extèrnas. Coma o mòstran las òbras de la geografia urbana e economica, aquel modèl produsís una ierarquizacion dels territòris :
- De centres atractius e connectats ;
- De periferiás dependentas ;
- E d'espacis relegats fòra de las dinamicas de creissença.
Aquesta dinamica es plan documentada per l’OCDE e per de nombrosas òbras academicas sus las « vilas ganhantas » e los « territòris perdents ».
Montpelhièr : una metropòli en plena expansion… mas socialament fracturada
Una creissença rapida e atractiva
Montpelhièr es una de las metropòlis francesas amb la creissença demografica la pus fòrta. Son aira d’atraccion compta uèi mai de 775 000 abitants, portada per :
- Un pòl universitari major ;
- Una economia terciària dinamica ;
- Un imatge de vila jove, innovanta e « ont fa bon viure ».
Aquesta atractivitat s’es traducha per una urbanizacion rapida, l’extension de la metropòli e de grands projèctes urbans (Port Marianne, Odysseum, linha de tramvai, etc.).
Mas una vila-centre pus paura que sa periferiá
Contràriament a una idèa reçaupuda, la pauretat se concentra fòrtament dins la vila-centre.
Segon l’INSEE :
- Lo taus de pauretat a Montpelhièr depassa 25 % ;
- Es netament pus elevat que dins las comunas perifericas ;
- Prèp d’un abitant sus cinc viu dins un quartièr prioritari de la politica de la vila.
Montpelhièr fa partida de las grandas vilas francesas ont l’escart de nivèl de vida entre centre e periferiá es lo pus marcat.
Metropolizacion e segregacion sòcio-espaciala
Una vila de mai en mai fragmentada
La metropolizacion produsís una fragmentacion espaciala :
- 🟢 Quartièrs atractius e gentrificats : prètz del fonsièr en auça, concentracion de populacions diplomadas e mobilas.
- 🔴 Quartièrs populars (Mosson, Cevenas, Petit Bard…) : caumatge elevat, precaritat, servicis publics jos tension.
- 🟡 Periferiás residencianas : fogals pus aisats mas dependents de la veitura, vulnerables a l’auça dels costs energetics.
Aquesta organizacion refòrça çò que los cercaires apèlan una segregacion sòcio-espaciala, ont las condicions de vida dependon fòrtament del luòc d’abitacion.
Un modèl que fabrica de desclassament
La metropolizacion crèa de ganhants e de perdents :
- Aqueles que profièchan de la dinamica economica ;
- E aqueles que subisson l’auça dels loguièrs, la precarizacion de l’emplec, l’alunhament dels servicis.
Aquel sentiment de desclassament territorial es uèi plan documentat per la recèrca en sciéncias socialas.
Desclassament territorial e pujada de l’extrèma drecha : un ligam documentat
Çò que ditz la recèrca
De nombroses estudis mòstran un ligam clar entre :
- Declin economic local ;
- Sentiment d’abandon territorial ;
- Vòte per l’extrèma drecha o los partits populistas.
🔹 Harteveld et al. (2024) – British Journal of Political Science Mòstra que la percepcion del declin local aumenta significativament lo vòte pels partits d’extrèma drecha, independentament del nivèl de revengut individual.
🔹 Greve, Fritsch & Wyrwich (2022) – Journal of Regional Science Las regions en declin economic durable vòtan mai pels partits populistas.
🔹 Teoria dels “perdents de la modernizacion” (Betz, Kitschelt) Los individús e territòris excluses dels beneficis de la mondializacion desvolopan desfisança politica, sentiment e vòte protestatari.
Lo factor determinant es pas solament la pauretat, mas lo sentiment de relegacion e l’impression que « lo sistèma trabalha pas pus per eles ».
Montpelhièr : un terren propici a aquestas dinamicas
A Montpelhièr, mantun element se cumulan :
- Fòrta creissença demografica mas inegalament repartida ;
- Concentracion de la pauretat dins d'unes quartièrs ;
- Auça dels prètz del lotjament ;
- Dependéncia acreissuda a la veitura en periferiá ;
- Sentiment d’abandon dins d'unes territòris de la metropòli ;
- Alunhament percebut dels centres de decision.
Aquestas dinamicas correspondon precisament als factors identificats per la recèrca coma favorables a la progression de l’extrèma drecha.
Lo vòte RN progressa aital mai dins las comunas perifericas e las zònas socialament fragilizas, lai ont l’accès a l’emplec, als servicis e a la mobilitat es pus dificil.
Quand la metropolizacion fabrica sas pròprias oposicions
La metropolizacion es pas un fenomèn neutre. A Montpelhièr, coma endacòm mai, a produch de creissença e d’atractivitat, mas tanben d'inegalitats prigondas.
En daissant se cavar los escarts entre territòris, alimenta un sentiment de desclassament social e territorial, del qual l’extrèma drecha tira uèi profièch. La pujada de l’extrèma drecha es pas un accident politic, mas l’un dels simptòmas d’un modèl de desvolopament desequilibrat.
Repensar la metropolizacion, es doncas pausar una question prigondament politica : cossí reconciliar desvolopament territorial, justícia sociala e democracia ?
Quinas alternativas a la metropolizacion ?
Fàcia als limits socials, territorials e democratics de la metropolizacion, de nombrosas voses — cercaires, elegits locals, actors associatius — apèlan uèi a repensar en prigondor los modèls de desvolopament territorial. Luènh de constituir una remesa en causa del progrès o de l’urbanitat, aquestas alternativas prepausan d’en corregir los desequilibris e d’en redistribuir los beneficis.
Repausan sus un constat partejat : la concentracion de las riquesas, dels emplecs e dels servicis dins qualques grandas metropòlis es ni socialament sostenabla, ni politicament neutra. D’autras trajectòrias son possiblas.
Lo policentrisme : sortir de la logica del tot-metropòli
Lo modèl policentric repausa sus una idèa simpla : al luòc de concentrar l’essencial dels investiments dins una sola granda vila, s’agís de renfortir mantun pòl urban intermediari, connectats entre eles e capables d’ofrir d'emplecs, de servicis e una qualitat de vida comparabla.
Dins lo cas de Montpelhièr, aquò supausariá de cessar de pensar lo territòri unicament dempuèi la metropòli e de renfortir las capacitats economicas e socialas de vilas coma Seta, Lunèl, Lodeva o Besièrs, non pas coma periferiás dependentas, mas coma pòls de plen drech.
La relocalizacion economica : recrear d’activitat fòra dels centres metropolitans
Una autra alternativa consistís a remetre la produccion e l’emplec al còr dels territòris. La metropolizacion s’es sovent acompanhada d’una especializacion excessiva dels centres urbans dins las foncions terciàrias superioras, daissant a las periferiás las activitats las mens valorizadas.
La relocalizacion economica visa al contrari a :
- Manténer o recrear d'activitats productivas localas ;
- Sosténer l’artisanat e las filièras de proximitat ;
- Desvolopar l’economia sociala e solidària ;
- Orientar la comanda publica cap als actors locals.
La justícia spatiala : réduire les inegalitats territorialas
La nocion de justícia spatiala part d’un principi simple : l’egalitat se pòt pas aténher sens un repartiment equitable de las ressorsas dins l’espaci. L’accès als transpòrts, a l’educacion, a la santat, al lotjament o a la cultura vària fòrtament segon los territòris, produsent d'inegalitats durablas.
Puslèu que de compensar a posteriori aquestes escarts per de politicas socialas, la justícia spatiala prepausa d’agir en amont, per l’amenatjament del territòri el-meteis.
Lo drech a la vila e la democracia territoriala
Teorizada pel sociològ Henri Lefebvre, la nocion de « drech a la vila » repausa sus l’idèa que los abitants devon poder participar a las causidas que faiçonan lor quadre de vida. S’opausa a una vision tecnocratica o estrictament mercanda de l’urbanisme.
Concrètament, aquò passa per una mai granda plaça donada a la participacion ciutadana, d'aisinas de mestresa publica del fonsièr e de politicas de lotjament limitant l'especulacion.
La transicion ecologica territoriala
Enfin, la critica de la metropolizacion rejonh la de son modèl ecologic. L’espandiment urban, la dependéncia a la veitura e l’artificializacion dels sòls son incompatibles amb los objectius climatics. Una transicion ecologica territoriala supausa de raprochar luòcs de vida, de trabalh e de consumacion.
Una autra via que la metropolizacion
Aquestas diferentas alternativas an un punt comun : rompon amb l’idèa segon la quala la concentracion e la competicion serián los motors naturals del desvolopament. Prepausan al contrari un reequilibratge dels territòris, una reduccion de las inegalitats e una reapropriacion democratica de las causidas d’amenatjament.
A l’ora ont la metropolizacion noirís la progression de l’extrèma drecha, aquestas alternativas constituisson una temptativa de refondar un modèl de desvolopament pus just, pus sostenable e pus democratic.
Fonts principalas
- INSEE – Revenguts, pauretat e segregacion spatiala
- Harteveld et al., British Journal of Political Science, 2024
- Greve et al., Journal of Regional Science, 2022
- OCDE – The Metropolitan Century